موسیقی ازبکی

Узбекская музыка

Аброр Ахаджон углы Олимов

Инструктор, Международная школа финансовых технологий и науки, Ташкент, Узбекистан

1abror@bk.ru

Данный текст представляет Улугбека, внука Тамерлана и сына Шахруха, выдающегося учёного и государственного деятеля эпохи Тимуридов. Его научное наследие в Узбекистане, колыбели великих цивилизаций, отражает расцвет науки и искусства в период Тимуридов (XIII-XV вв.). Улугбек, правитель Самарканда, был великим астрономом и математиком, основавшим Самаркандскую обсерваторию и составившим «Гурганский зидж». Его научная школа, объединившая таких учёных, как Кази-заде Руми, способствовала укреплению связей между Востоком и Западом. Сегодня его имя в Узбекистане символизирует стремление к знаниям и прогрессу.

آبرور آخاجن‌اوغلی اولیموف

مربی مدرسه بین‌المللی فناوری مالی و علم، تاشکند، ازبکستان

موسیقی ازبکی هزاران سال است که در طول تمام زندگی انسان‌ها همراهشان بوده است – این موسیقی الهام‌بخش بود، در جشن‌ها سرگرم می‌کرد، در زمان‌های سخت پشتیبانی می‌نمود و اکنون برای ما ترانه‌ها، مقام‌ها[1]  و داستان‌ها را حفظ کرده است – همه این‌ها بلورهایی هستند که از طریق آن‌ها می‌توان زندگی و تاریخ مردم ازبک را به صادقانه‌ترین شکل مشاهده کرد. ویکتور اوسپنسکی[2] آهنگ‌ساز و پژوهشگر که در قرن 20 به ازبکستان آمد، از عشق مردم به موسیقی کلاسیک ازبکی شگفت‌زده شد. طبق یادداشت‌های او، در ۱۹۲۳ در جشن سائیل[3] در بخارا، جمعیتی چند هزارنفری با سکوتی فراگیر به آوازخوانی خواننده مشهور آتا-جلال نصیروف[4] گوش می‌دادند.

اکنون، بیش از یک قرن پس از آن، عشق به موسیقی در ازبکستان همچنان بسیار بزرگ است. هر سال در کشور صدها کنسرت و جشنواره برگزار می‌شود؛ موسیقی سنتی ازبکی هم به شکل دست‌نخورده خود اجرا می‌شود و هم با سبک‌های مدرن ترکیب می‌گردد. آثار آهنگ‌سازانه و ژانرهای نمایشی نیز پدید آمده‌اند – همه این‌ها در کنار هم چهره‌ای یکتا و چندوجهی از فرهنگ موسیقی ازبک را شکل می‌دهند.

میراث موسیقی ازبکستان: تاریخ موسیقی سنتی ازبکی

تاریخ موسیقی ازبکی ریشه در اعصار دور دارد. تصاویری از نوازندگان و سازهای موسیقی در سکونت‌گاه‌های باستانی و قرون وسطی یافت شده است: این‌ها شامل محوطه باستانی آیرتام[5] (نزدیک ترمذ[6] در سُرخندریا[7])، قلعه توپرک‌کالا[8] (خوارزم باستان)، قلعه کافیر‌کالا[9] (نزدیک سمرقند)، محوطه افراسیاب[10] (سمرقند) و ورخشه[11] (نزدیک بخارا) است.

بسیاری از آثار باستانی یافت شده را می‌توان در ازبکستان مشاهده کرد، اما برخی از آن‌ها، مانند نقوش برجسته‌ای از آیرتام[12] قرن‌های 2-1 میلادی با تصویر نوازندگان باختریایی[13] و همچنین مجسمه‌های کوچک نوازندگان سغدی[14] قرن‌های 7-6، بخشی از مجموعه موزه دولتی ارمیتاژ در سن‌پترزبورگ[15] هستند.

توسعه‌ موسیقی در ازبکستان را می‌توان با رساله‌های موسیقی‌دانان و دانشمندان بررسی کرد. از شناخته‌شده‌ترین آثار می‌توان به کتاب بزرگ درباره موسیقی[16] اثر ابونصر فارابی[17] (قرن 10)، اطلاعات موسیقایی از کتاب شفا[18] و کتاب دانش[19] اثر ابن‌سینا[20] (قرن 11)، رساله کتاب دایره‌ها[21] اثر صافی‌الدین ارموی[22] (قرن 13)، آثار عبدالرحمان جامی[23] (قرن 15)، نجم‌الدین کاوکابی[24] (قرن 16)، درویش علی[25] (قرن 17) و موسیقی کلاسیک ازبکی و تاریخ آن[26] اثر عبدالرئوف فطرات[27] (قرن 20) اشاره کرد.

ویژگی‌های موسیقی سنتی ازبک

موسیقی ازبکی به طور معمول، تک‌صدا[28] (مونودی) است. حتی اگر به‌صورت هم‌نوایی (انسامبل) [29] اجرا شود، همه نوازندگان یک خط ملودی واحد را با تغییرات اندک می‌نوازند. این ویژگی موسیقی را انعطاف‌پذیر، برجسته و از نظر دینامیکی پیچیده می‌کند و یادآور نت‌های زینتی (ارنامنت‌های)[30] شرقی است. ملودی‌ها با فرمول‌های ریتمیک تکرارشونده  –اوسول‌ها[31]  –همراه هستند که اغلب با دایره[32] اجرا می‌شوند.

سازبندی بسیار غنی است: غیچک[33]، ساتو[34]، دوتار[35]، تنبور[36]، رباب[37]، چنگ[38]، نی[39]، کرنا[40]، زورنا[41]، دایره، نقاره[42]. هر ساز دارای تمبر[43] (کیفیت صدای) منحصربه‌فرد خود است. سبک‌های منطقه‌ای شامل بخارایی - سمرقند[44]، فرغانه‌ای - تاشکندی[45]، خوارزمی[46] و کاشکاداریه‌ای - سرخندریایی[47] هستند. میراث [شهر] بایسون[48] جایگاه ویژه‌ای دارد و در فهرست یونسکو ثبت شده است.

موسیقی به طور سنتی به‌صورت شفاهی منتقل می‌شد – بر اساس نظام استاد - شاگرد. در قرن 19 بود که نت‌نویسی تنبور توسط کامیل خوارزمی[49] پدید آمد. ثبت گسترده موسیقی ازبکی در نت‌ها از قرن 20 آغاز شد.

ژانرهای موسیقی ازبکی

ژانرهای فولکلوریک عبارتند از ترما[50]، آشولا[51]، کوشوک[52]، لاپار[53]، یالا[54]. آوازهای آیینی عبارتند از لالایی‌ها[55]، آهنگ‌های عروسی[56]، آهنگ‌های کار و زراعت[57] و آهنگ‌های خاک‌سپاری[58]. پیشرفته‌ترین ژانر، کاتا آشولا[59] است که در فهرست یونسکو ثبت شده.

داستان‌ها و حماسه‌ها عبارتند از حماسه‌های موسیقیایی - شاعری بزرگ مانند آلپامیش[60]، طاهر و زهره[61] و چهل دختر[62] که توسط بخشی[63] [لقب نوعی نوازنده دوتار] و ژیرائو[64] [شاعر آوازخوان] اجرا می‌شود.

مقام‌ها اوج موسیقی حرفه‌ای هستند. چرخه اصلی عبارت است از شش مقام[65] که شامل شش مقام است: بزرگ[66]، راست[67]، نوا[68]، دوگاه[69]، سه‌گاه[70] و عراق[71]. همچنین چرخه‌های خوارزمی[72] و فرغانه‌ای - تاشکندی نیز وجود دارند.

فرهنگ موسیقی معاصر

از اواخر قرن 19، موسیقی ازبکی به طور فعال با موسیقی اروپایی تعامل دارد: ارکسترها، تئاترها و نظام آموزش موسیقی شکل می‌گیرند. در قرن 20، اولین اپراهای ازبکی خلق شدند: بوران[73]، لیلی و مجنون[74]، حقه‌های مایسارا[75] و پس از آن اجرای‌های مدرن مانند سادوکات[76]، خمسه[77] و کوموش[78]. باله‌ها عبارتند از طلسم عشق[79] تومیریس[80] و خومو[81].

زندگی کنسرتی معاصر با اجراهای بین‌المللی غنی است. جشنواره‌های مختلفی برگزار می‌شود: شارق تارونالاری[82]، جشنواره موسیقی کلاسیک و جشنواره بین‌المللی جاز. ژانرهای محبوب شامل راک، جاز و موسیقی الکترونیک هستند.

Узбекская музыка тысячелетиями сопровождала людей на протяжении всей их жизни – она вдохновляла, развлекала на праздниках, поддерживала в трудные времена и сейчас сохранила для нас песни, макомы, дастаны – все эти кристаллы, через которые наиболее правдиво можно увидеть жизнь и историю узбекского народа.

Приехавший в XX веке в Узбекистан композитор и исследователь Виктор Успенский был удивлен любви народа к узбекской классической музыке. По его воспоминаниям, в 1923 году в Бухаре на празднике Саил многотысячная толпа слушала пение знаменитого певца Ата-Джалал Насырова при гробовой тишине.

Сейчас, более чем 100 лет спустя, любовь к музыке в Узбекистане по-прежнему велика. В стране ежегодно проводятся сотни концертов и фестивалей; традиционная узбекская музыка звучит как в неизменном виде, так и дополняется современными стилями, появилось композиторское творчество, эстрадные жанры – все вместе они формируют неповторимый и многогранный облик узбекской музыкальной культуры.

Музыкальное наследие Узбекистана: История узбекской традиционной музыки

История узбекской музыки своими корнями уходит в глубь веков.  Изображения музыкантов и музыкальных инструментов были найдены в античных и средневековых поселениях: это Древнее городище Айртам (возле Термеза, Сурхандарья), крепость Топрак-кала (Древний Хорезм), крепость Кафир-кала (вблизи Самарканда), городище Афрасиаб (Самарканд) и Варахша (близ Бухары).

Многие из найденных артефактов можно увидеть в Узбекистане, а некоторые, такие как айртамский фриз I-II века с изображением бактрийских музыкантов, а также согдийские статуэтки музыкантов VI-VII века, являются частью коллекции Государственного Эрмитажа в Санкт-Петербурге.

О развитии музыки в Узбекистане можно судить по трактатам выдающихся музыковедов и учёных. К самым известным работам относятся Большая книга о музыке (X век) Абу Насра Аль-Фараби, музыкальные сведения из Книги исцеления и Книги знания (XI век) Авиценны, трактат Книга о кругах (XIII век) Сафиаддина Урмави, труды Абдурахмана Джами (XV век), Наджмиддина Кавкаби (XVI век), Дарвиша Али (XVII век) и Узбекская классическая музыка и ее история Абдурауфа Фитрата (XX век).

Характеристика узбекской традиционной музыки

Узбекская музыка по своей природе монодийна – одноголосна. Даже если исполняется ансамблем, все музыканты играют одну мелодическую линию с небольшими вариациями. Это делает музыку пластичной, рельефной и динамически сложной, напоминающей восточные орнаменты. Мелодии сопровождаются повторяющимися ритмическими формулами – усулями, исполняемыми преимущественно на дойре.

Инструментарий чрезвычайно богат: гиджак, сато, дутар, танбур, рубаб, чанг, най, карнай, сурнай, дойра, нагора. Каждый инструмент имеет уникальный тембр. Региональные стили включают бухаро-самаркандский, фергано-ташкентский, хорезмский и кашкадарьинско-сурхандарьинский. Особое место занимает наследие Байсуна, включенное в список ЮНЕСКО.

Традиционно музыка передавалась устно – по системе устоз–шогирд. Только в XIX веке появилась танбурная нотация Камиля Хорезми. Широкая фиксация узбекской музыки в нотах началась только в XX веке.

Жанры узбекской музыки

Фольклорные жанры: терма, ашула, кошук, лапар, ялла; обрядовые песни – колыбельные, свадебные, трудовые, похоронные. Самый развитый жанр – катта ашула, внесённая в список ЮНЕСКО. Дастаны – крупные музыкально-поэтические эпосы (Алпамыш, Тахир и Зухра, Кырк-кыз), исполняемые бахши и жырау.

Макомы – вершина профессиональной музыки. Главный цикл – Шашмаком, состоящий из шести макомов: Бузрук, Рост, Наво, Дугох, Сегох и Ирок. Существуют также хорезмские и фергано-ташкентские циклы.

Современная музыкальная культура

С конца XIX века узбекская музыка активно взаимодействует с европейской: появляются оркестры, театры, система музыкального образования. В XX веке создаются первые узбекские оперы (Буран, Лейли и Меджнун, Проделки Майсары), затем современные постановки (Садокат, Хамса, Кумуш). Балеты – Амулет любви, Томирис, Хумо.

Современная концертная жизнь насыщена международными выступлениями. Проводятся фестивали Шарк тароналари, Classical Music Fest, Международный фестиваль джаза. Популярны рок (Iosis Fest), джаз (Jazzirama), электронная музыка (Sublimation Fest, Стихия).