درک کدهای فرهنگی

Понимание культурных кодов

Елена Васильевна Цуканова

Заведующий международным ресурсным центром Научной Библиотеки ТГУ, старший преподаватель кафедры русского языка филологического факультета, Томского Государственного Университета, Российская Федерация

tsukanova@lib.tsu.ru

Эта статья исследует сложное, многогранное понятие культуры, делая особый акцент на её духовных и творческих аспектах в противовес чисто материалистическим определениям. Автор, используя пять личных историй о межкультурном опыте в разных странах (включая Норвегию, Нидерланды и Чешскую Республику), наглядно показывает, как культура проявляется через тонкие символы, повседневные традиции и неписаные «культурные коды», вплетенные в саму ткань жизни. Вдохновляясь поэтическим определением Николая Рериха, который видел в культуре сочетание «культа» и «света», статья подчеркивает важность понимания, сохранения и черпания вдохновения в этих культурных ценностях как моста для взаимопонимания и сближения народов. Особое внимание уделяется тому, как культурная идентичность ярче всего раскрывается в контрастах при столкновении с иными традициями.

النا واسیلیونا تسوکانوا

رئیس مرکز بین‌المللی منابع کتابخانه پژوهشی، استاد ارشد زبان روسی (دانشکده زبان‌شناسی) دانشگاه دولتی تومسک، فدراسیون روسیه

زنجیره تداعی‌هایی که با شنیدن واژه «فرهنگ» در ذهن شکل می‌گیرد، بسته به ملت، محل زندگی، دوران کودکی، ارزش‌ها در کانون خانواده، نوع آموزش، کتاب‌ها، موسیقی و آثار هنری متفاوت است.

مفهوم فرهنگ چندبعدی است. هرچند بسیاری از تعریف‌ها، این واژه را در پیوند تنگاتنگ با فعالیت انسان در ساماندهی زندگی او می‌دانند و نمود مادی آن را در میراث‌فرهنگی می‌بینند؛ میراثی که انسان می‌کوشد آن را حفظ، گسترش و به نسل‌های آینده منتقل کند. اما برای من، ارتباط فرهنگ با ارزش‌های معنوی و جنبه خلاق فعالیت انسانی نزدیک‌تر است؛ مانند جلوه روحانی در زبان، موسیقی، ادبیات، نقاشی و معماری.

تفسیر نیکلای روریخ از مفهوم فرهنگ بدیع است: او این واژه را از دو جزء می‌سازد ـ «культ» (به معنای پرستش) و «ур» (به معنای نور) ـ و به این صورت فرهنگ را به‌مثابه درک و فهم جهان از رهگذر نور و سرچشمه معنوی روشنایی می‌داند.

فرهنگ ملی در اصالت، ویژگی‌ها و قابلیت تشخیص خود جلوه‌گر می‌شود؛ در توانایی آن برای شناسایی خصوصیات ویژه ملت. راه‌های انتقال ارزش‌های فرهنگی گوناگون هستند. ما سنت‌ها و آیین‌ها را از دل افسانه‌ها، اسطوره‌ها و روایت‌های کهن می‌آموزیم. ما آوازهای مردمی و سنتی می‌خوانیم و می‌شنویم. کودکان سنت‌ها را از خانواده، از شیوه زندگی، از آنچه می‌پزیم، از چگونگی احترام به نسل‌های پیشین، از آمادگی برای جشن‌ها و از شیوه ستایش زیبایی و میراث ملی فرامی‌گیرند. فرهنگ در تقابل‌ها و تضادها آشکار و قابل‌مشاهده است، به‌ویژه هنگامی که به فضایی تازه وارد می‌شوید، مانند هنگام سفر.

*           *          *

داستان ۱

وقتی در سال ۲۰۱۸ به آمستردام رسیدم، دیدن طراحی منظره اطراف فرودگاه که با گل‌های آفتابگردان تزئین شده بود، به طور غیرمنتظره‌ای مرا شگفت‌زده کرد. چه شگفت‌آور باشد، اما این یک «کد فرهنگی» است که باید از همان لحظه ورود درک شود و پیش‌درآمدی بر دیدار با ونگوگ به شمار آید.

داستان ۲

وقتی شب‌هنگام، پس از سه پرواز در یک روز، به ترون‌هایم رسیدم (۲۰۱۴)، در حال عبور از میان شهر در غروب بودم و می‌دانید چه چیزی توجهم را جلب کرد؟ از پشت پنجره‌های خانه‌ها می‌توانستم ببینم که خانواده‌های نروژی چگونه وقت خود را در جمع خانواده می‌گذرانند. نوری که از پنجره‌ها بیرون می‌تابید، حس صمیمیت و گرمای خانگی را منتقل می‌کرد. چرا این صحنه مرا تحت‌تأثیر قرار داد؟ چون در سنت ما معمول است که در تاریکی شب، پرده‌ها را بکشیم.

داستان 3

در حال قدم زدن در باغ‌وحش پراگ (۲۰۱۶)، اگر از جزئیات شگفتی من نسبت به شرایط زندگی حیوانات که نزدیک به شرایط طبیعی زیست آن‌ها بود بگذریم، ناگهان نکته‌ای توجه مرا جلب کرد که مرا تحت‌تأثیر قرار داد. در میان تمام آن فضای زیبا و منظم طبیعت زنده که با محیط واقعی زیست حیوانات مطابقت داشت و به باغ‌وحش پراگ منتقل شده بود تا اقامت ساکنانش راحت باشد، ناگهان چشمم به یک درخت غان باریک، خوش تنه و زیبا افتاد که تنها ایستاده بود. بلافاصله حس آشنایی و نزدیکی به وطن در دلم موج زد. آنجا تنها بود و تابلویی داشت که روی آن نوشته بود «غان». در وطن، ما در امتداد جنگل‌های غان رانندگی می‌کنیم، در آن‌ها قدم می‌زنیم و این صحنه برای چشم آشناست؛ تو در چنین محیطی بزرگ شده‌ای. اما آنجا، در باغ‌وحش، آن درخت مانند بیگانه‌ای دور از وطن بود؛ تنها و دور از سرزمین مادری.

داستان ۴

هنگام گوش‌دادن به سخنرانی-بحث ساتی اسپیوکووا درباره ویژگی‌های ژانری مانند مارش که از نظر میزان به دو یا چهارچهارم محدود است، نظر موسیقیدانان حرفه‌ای مرا شگفت‌زده کرد: آن‌ها معتقد بودند که حتی با چنین محدودیت‌هایی در میزان، متخصصان قادرند ویژگی‌های فرهنگی و ملی مارش را تشخیص دهند، ویژگی‌هایی که در موتیف‌های خاص آن آشکار می‌شود.

داستان 5

در کنفرانسی در برنو، پس از پایان برنامه‌های رسمی، شرکت‌کنندگان این شانس را داشتند که به دعوت صمیمانه برگزارکنندگان، از انبارهای شراب منطقه موراویا دیدن کنند. شرکت‌کنندگان از کشورهای مختلفی آمده بودند: لهستان، چک، فنلاند، ایسلند.... هنگام شنیدن توضیحات درباره تاریخچه شراب‌سازی در موراویا، از ما خواستند تا برای معرفی ملیت خود، یک آهنگ سنتی از کشور خود را بخوانیم. در همان لحظه، ذهنم با سرعتی حیرت‌انگیز درگیر انتخاب آهنگی درباره فرهنگمان شد. تجربه‌ای منحصربه‌فرد بود که آهنگ‌هایی به زبان‌های مختلف را در اجراهای آماتور بشنوی و در نگاه خوانندگان، غرورشان نسبت به فرهنگ و سنت‌هایشان را ببینی.

*          *          *

فرهنگ در تضادها خود را آشکار می‌کند. جزئیات در همه چیز نهفته‌اند. توانایی درک و «خواندن کدهای فرهنگی» زمانی که در محیطی از هم‌زیستی و هم‌نشینی فرهنگ‌ها قرار بگیریم، ژرف‌تر می‌شود.

ضروری است که نسل‌های آینده بیاموزند چگونه ارزش‌های فرهنگی را درک کنند، پاس بدارند و از آن الهام بگیرند. شناخت فرهنگ ملی و فرهنگ‌های جهانی، دید ما را گسترش می‌دهد و به درک متقابل میان ملت‌ها یاری می‌رساند تا انسان‌ها به یکدیگر نزدیک‌تر شوند.

Ассоциативный ряд возникающих образов при слове культура разнится, в зависимости от нации, места, где вы живете, от того, как и где прошло ваше детство, какие ценности вы впитали в кругу семейного очага, какое образование получили, какие книги вы читали, какую музыку вы слушали, и какие произведения искусств вы лицезрели.

Понятие культура многогранно. Несмотря на то, что многие определения понятия культура трактуют понятие в тесной связке с деятельностью людей во время организации их жизнедеятельности, имея материальное воплощение, в виде культурного наследия, которое пытаются сохранить, приумножить и передать последующим поколениям, мне же более близка связь понятия с духовными ценностями, связанными с творческой составляющей человеческой деятельности, например, в виде духовной составляющей в языке, музыке, литературе, живописи, архитектуре.

Оригинальна трактовка понятия культура Н.К. Рериха, который делит понятие на две составные части, как «культ»- почитание и «ур»-свет, подразумевая восприятие Мира через культуру или светоносного духовного начала.

Национальная культура проявляется в оригинальности, особенностях и узнаваемости, способности идентифицировать национальную специфику. Способы передачи культурных ценностей многообразны. Мы черпаем традиции и обычаи из сказок, мифов, легенд. Мы поем и слышим народные традиционные песни. Наши дети впитывают традиции из семьи, из того, как мы живем, что готовим, как почитаем старшее поколение, как готовимся к праздникам, как любуемся красотой и достоянием нации. Культура проявляется и становится видимой на контрастах, особенно когда ты погружаешься в новое пространство, например, путешествуя.

*           *          *

Story#1

Приехав в Амстерадам в 2018 году мне было неожиданно удивительно увидеть оформление ландшафтного дизайна близлежащей территории аэропорта подсолнухами. Как ни удивительно, но это культурный код, который ты должен считать уже по прибытии, предвкушая встречу с Ван Гогом.

Story#2

Добравшись поздним вечером до Трондхайма (2014), через 3 перелета за один день, я ехала по вечернему Трондхайму и, знаете, что мне бросилось в глаза, я могла лицезреть сквозь окна в домах, как проводят время в кругу семьи норвежские семьи. Сквозь свет в окнах было ощущение уюта и домашнего тепла. Почему меня это затронуло? Потому что в нашей традиции зашторивать окна в темное время суток.

Story#3

Гуляя по зоопарку в Праге (2016), если опустить подробности моего восторга условиями пребывания животных, которые приравниваются к аутентичным условиям в живой природе, вдруг, мне в глаза бросается одна деталь, которая меня поразила. На фоне всего прекрасно оформленного и организованного пространства живой природы, считанного с аутентичной среды обитателей и перенесенной в пражский зоопарк, ради комфортного пребывания его обитателей, я вдруг вижу одну, отдельно стоящую, тоненькую, стройную, красавицу берёзку. И сразу повеяло своим, родным. Она была там одна, с табличкой, указывающей, что она берёза. Дома мы едем вдоль березовых рощ, гуляем в березовой роще и это привычно взгляду, ты вырос в этой природе, а там в зоопарке, она была как чужестранец, вдали от Родины, одна.

Story#4

Слушая лекцию-обсуждение Сати Спиваковой об особенностях такого жанра, как марш, который ограничен размером две или четыре четверти, меня поразило мнение профессионалов музыкантов, что даже при таких ограничениях в размере этого жанра профессионалы способны различать национальную культурную специфику марша, проявляющуюся в характерных мотивах.

Story#5

Будучи на конференции в Брно, после всех официальных мероприятий, участникам посчастливилось, по любезному приглашению организаторов побывать и посмотреть винные погреба моравского края. Участники экскурсии были из разных стран, из Польши, Чехии, Финляндии, Исландии… Во время рассказов об истории виноделия в Моравии, нас попросили, в качестве представления своей нации спеть традиционную песню вашей страны. И сразу в голове на бешеной скорости закрутился волчок выбора песни про твою культуру. Это был уникальный опыт слышать песни на разных языках в любительском исполнений, читая гордость исполнителей в их глазах, за свою культуру и традиции.

*          *          *

Культура проявляется на контрасте. Детали заметны во всем. Умение считывать культурный код становится глубже, если вам посчастливилось быть в окружении синтеза культур.

Значимо, чтобы последующим поколениям прививалась традиция и умение оценивать и почитать достижения культуры. Умение разбираться в культуре своей нации и мировых культурах расширяет кругозор и способствует всеобщему пониманию человечества, делая нации ближе.