میراث علمی الغ‌بیگ در ازبکستان

Научное наследие Улугбека в Узбекистане

Аброр Ахаджон углы Олимов

Инструктор, Международная школа финансовых технологий и науки, Ташкент, Узбекистан

1abror@bk.ru

Данный текст представляет Улугбека, внука Тамерлана и сына Шахруха, выдающегося учёного и государственного деятеля эпохи Тимуридов. Его научное наследие в Узбекистане, колыбели великих цивилизаций, отражает расцвет науки и искусства в период Тимуридов (XIII-XV вв.). Улугбек, правитель Самарканда, был великим астрономом и математиком, основавшим Самаркандскую обсерваторию и составившим «Гурганский зидж». Его научная школа, объединившая таких учёных, как Кази-заде Руми, способствовала укреплению связей между Востоком и Западом. Сегодня его имя в Узбекистане символизирует стремление к знаниям и прогрессу.

آبرور آخاجن‌اوغلی اولیموف

مربی مدرسه بین‌المللی فناوری مالی و علم، تاشکند، ازبکستان

ازبکستان، یکی از کشوری آسیای مرکزی، سرزمینی است با تاریخ، فرهنگ و سنت‌هایی بسیار غنی که گهواره‌ بسیاری از تمدن‌های بزرگ جهان به شمار می‌رود. در طول قرون متمادی، در این سرزمین، مراکز منحصربه‌فردی برای علم، هنر و روشنگری معنوی شکل گرفته‌ است. در میان میراث‌فرهنگی و علمی ازبکستان، دوران تیموریان جایگاهی ویژه دارد؛ عصری که در پیوند میان سیاست، علم و هنر، دستاوردهای برجسته‌ای پدید آمد که بر رشد و شکوفایی سراسر شرق تأثیر گذاشت. یکی از چهره‌های مهم این دوره، دانشمند، منجم و روشنفکر بزرگ، میرزا الغ‌بیگ[1] بود.

دوره‌ تیموریان که از قرن 13 تا 15 ادامه یافت، دوران شکوفایی علم، هنر و معماری در منطقه آسیای مرکزی بود. امیر تیمور و فرزندان او در پی آن بودند که شهرهای سمرقند، بخارا و هرات را به مراکز تمدن جهانی بدل کنند. در همین دوران بود که سنت‌های فرهنگی بر پایه‌ پیوند میان دانش و معنویت شکل گرفت و این امر موجب گسترش ظرفیت‌های فکری و علمی جوامع مختلف تحت حکومت تیموریان شد.

میرزا الغ‌بیگ (1449–1394)، نوه‌ امیر تیمور، حاکم سمرقند و یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان دوران رنسانس شرق بود. او نه فقط یک سیاست‌مدار و فرمانروا، بلکه ستاره‌شناسی، ریاضی‌دانی، فیلسوفی و آموزگاری برجسته بود. در دهه 1420میلادی، به ابتکار او رصدخانه بزرگ سمرقند ساخته شد که در آن رصدهای منظم و دقیقی از آسمان انجام می‌گرفت. نتیجه‌ تلاش‌های علمی او کتاب معروف «زیج جدید گورگانی»[2] بود؛ فهرستی از بیش از هزار ستاره که با دقتی چشمگیر اندازه‌گیری شده بودند.

الغ‌بیگ مکتبی از دانشمندان بنیان گذاشت که از میان آنان می‌توان به اندیشمندان برجسته‌ای همچون صلاح‌الدین موسی بن محمد بن محمود قاضی‌زاده رومی[3] (1436 - 1364)، غیاث‌الدین جمشید مسعود کاشی[4] (درگذشته 1429) و علاءالدین علی بن محمد بن قوشچی[5] درگذشته 1474 اشاره کرد. فعالیت علمی او به تقویت پیوندهای فرهنگی و علمی میان شرق و غرب یاری رساند و آثارش تا قرن 17 از منابع اصلی ستاره‌شناسی در اروپا به شمار می‌رفت. او همچنین اهمیت ویژه‌ای برای آموزش قائل بود: به فرمان او مدارسی (مدرسه‌ها) در سمرقند، بخارا و گیجدوان[6] ساخته شد که در آن‌ها افزون بر علوم دینی، علوم طبیعی و ریاضی نیز تدریس می‌شد.

امروزه نام میرزا الغ‌بیگ جایگاهی ویژه در سیاست فرهنگی ازبکستان مستقل دارد. میراث علمی او نمادی از اشتیاق ملت ازبک به دانش، پیشرفت و همکاری بین‌المللی است. در شهرهای تاشکند، سمرقند و دیگر مناطق کشور، موزه‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز علمی متعددی به نام او فعالیت می‌کنند. هر ساله کنفرانس‌ها و نمایشگاه‌های متعددی به زندگی و دستاوردهایش اختصاص می‌یابد که نشانگر علاقه زنده‌ جامعه به اندیشه‌های اوست.

میراث میرزا الغ‌بیگ فقط جنبه علمی ندارد، بلکه از دیدگاه فرهنگی نیز بسیار ارزشمند قلمداد می‌شود. زندگی و کار او تجسمی از هماهنگی خرد، ایمان و خلاقیت است. او به‌روشنی درک کرده بود که بدون دانش، رشد فرهنگی و معنوی جامعه ناممکن است. از همین رو، نام او به نمادی از روشنگری و نوزایی فکری شرق بدل شده است.