روزگار شکوه ازبکستان: سمرقند در عصر تیموری

Эпоха величия Узбекистана: Самарканд в эпоху Тимуридов 

Редакционная коллегия

Самарканд, город с более чем 2500-летней историей, известен как «перекрёсток культур» и сердце Великого шёлкового пути. Некогда столица древней Согдианы, он находился под властью Александра Македонского, арабов-мусульман, Чингисхана и, наконец, Тамерлана. Разрушения монголов в XIII веке и последующий золотой век эпохи Тимуридов стали ключевыми вехами его истории. Тамерлан сделал Самарканд столицей своей империи, превратив его в жемчужину исламской архитектуры благодаря таким шедеврам, как мечеть Биби-Ханым, мавзолей Гур-Эмир и площадь Регистан. Вклад его учёного-внука Улугбека и его передовой обсерватории в развитие науки также значителен. Сегодня Самарканд, сохранив свой исторический облик, является объектом всемирного наследия, олицетворяющим непрерывность исламской культуры и искусства в Центральной Азии.

تحریریه

سمرقند، چهارراه فرهنگ‌ها

شهر تاریخی سمرقند که در دره رود زرافشان و در ناحیه شمال شرقی ازبکستان واقع شده است، به‌عنوان چهارراه و کانون تلاقی فرهنگ‌های جهانی شناخته می‌شود و بیش از دو هزار و پانصد سال قدمت دارد. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که سکونت در این ناحیه دست‌کم به حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. شهر سمرقند که در قرن 8 پیش از میلاد بنیان نهاده شد، روزگاری پایتخت دولت باستانی سغدیانه[1] بود؛ همان سرزمینی که نام آن در کتاب مقدس زرتشتیان، اوستا[2]، نیز آمده است. یونانیان و رومیان باستان از این شهر با نام ماراکاندا[3] یاد کرده‌اند.

موقعیت جغرافیایی سمرقند، هرچند بارها سبب حمله و درگیری شد، اما نعمتی بزرگ نیز برای آن به شمار می‌رفت. این شهر در مسیر جاده بزرگ ابریشم قرار داشت و به‌زودی به یکی از مراکز اصلی دادوستد جهانی بدل گشت. نخستین کاروان‌های چینی در زمان امپراتوری هخامنشیان از این مسیر عبور کردند و سمرقند به‌تدریج به چهارراه تجارت شرق و غرب تبدیل شد. با گشایش راه‌های دریایی میان آسیا و اروپا در قرن 16، اهمیت جاده ابریشم کاهش یافت، اما سمرقند برای همیشه به‌عنوان «قلب جاده ابریشم» در تاریخ جهان باقی ماند.

سمرقند در ۳۲۹ پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی فتح شد و ازآن‌پس در مسیر تاریخ، بارها میان قدرت‌های گوناگون دست‌به‌دست گردید. در زمان یورش اسکندر مقدونی در ۳۲۸ پیش از میلاد، سمرقند شهری آباد و پرجمعیت بود که در آن صنایع‌دستی، فرهنگ و بازرگانی رونق فراوان داشت. اما در جریان شورش مردم علیه اسکندر، شهر ویران شد. بااین‌حال، این نخستین و نه آخرین رنج بزرگ سمرقند در مسیر تاریخ بود.

در طی قرون بعد، سمرقند به تصرف اقوام و حکومت‌های مختلفی از جمله هیونیت‌ها[4]، کیداریت‌ها[5]، هفتالیان[6]، خاقانات ترک[7]، سامانیان[8]، قراخانیان[9]، چنگیزخان و در نهایت امیر تیمور درآمد.

در قرن 8، سمرقند به‌دست اعراب فتح شد. با ورود آنان، دین اسلام در منطقه گسترش یافت و به دین اصلی مردم بدل شد. در پی آن، دوران طولانی از تهاجمات اقوام کوچ‌نشین آغاز شد؛ سلجوقیان، خَتاییان[10] و دیگران هر یک برای مدتی قدرت را به‌دست گرفتند. اما بدترین فاجعه در زمان یورش مغولان رخ داد.

در ۱۲۲۰، سپاهیان بی‌رحم چنگیزخان به سمرقند حمله کردند و شهر را به‌کلی ویران ساختند. آنان سیستم آبیاری را نابود کردند، چاه‌ها را آلوده ساختند و هزاران نفر را کشتند. این رویداد، یکی از تاریک‌ترین صفحات تاریخ سمرقند بود. بااین‌وجود، شهر دوباره جان گرفت. تنها یک قرن بعد، در ۱۳۳۳، ابن بطوطه، جهانگرد بزرگ مراکشی، سمرقند را «بزرگ‌ترین و زیباترین شهری که تا آن روز دیده بود» توصیف کرد.

شکوه واقعی سمرقند در زمان امیر تیمور (تامرلان) آغاز شد. او پس از به‌قدرت‌رسیدن، این شهر را پایتخت امپراتوری پهناور خود قرار داد که از هندوستان تا بسفر گسترده بود. در فاصله ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۲، تیمور دستور داد بهترین معماران، هنرمندان و صنعتگران از سرزمین‌های فتح‌شده به سمرقند آورده شوند تا پایتختش را به زیباترین شهر جهان بدل کنند. خیابان‌های سمرقند نام شهرهایی را بر خود داشتند که تیمور در مسیر فتوحاتش دیده بود.

او فرمان ساخت بناهای باشکوهی را صادر کرد، از مجموعه مسجد و آرامگاه بی‌بی خانم[11] که با کاشی‌کاری‌های هندسی و نقوش اسلیمی تزئین شده بود تا آرامگاه گور امیر[12] که آرامگاه خود تیمور و خاندانش، از جمله نوه دانشمندش الغ‌بیگ[13] شد.

الغ‌بیگ، از بزرگ‌ترین اخترشناسان و دانشمندان قرن 15، نقش بزرگی در شکوفایی علمی و فرهنگی سمرقند ایفا کرد. او دستور ساخت رصدخانه الغ‌بیگ را داد که در زمان خود کامل‌ترین رصدخانه جهان به‌شمار می‌رفت. او نیز همانند نیاکانش، دانشمندان بسیاری را به سمرقند فراخواند و شهر را به مرکز علم و معرفت تبدیل کرد.

قرون 14 و 15 دوران بازسازی و طلایی سمرقند بودند؛ زمانی که دیوارهای جدید شهر ساخته شد، خیابان‌های سنگ‌فرش شکل گرفت و مجموعه‌های باشکوهی از مدارس، مساجد و آرامگاه‌ها بنا شدند. دوره‌ی تیموریان را می‌توان عصر زرین سمرقند دانست؛ زمانی که این شهر به مرکز بزرگ علمی، فرهنگی و بازرگانی جهان اسلام بدل شد. در این دوران، سمرقند از رونق چشمگیری در دانش، هنر، معماری و تجارت برخوردار شد و بسیاری از بناهای باشکوه آن یادگار همان روزگار شکوه‌مندند.

در میان مردم، روایتی غم‌انگیز درباره نام سمرقند وجود دارد. افسانه‌ای که از عشق دو جوان، دختری زیباروی و پسری ساده‌دل سخن می‌گوید. دختر، شاهزاده‌ای بود به نام قند[14] و پسر، سَمَر[15] نام داشت. این دو دل‌باخته جوان در عشق یکدیگر غرق شدند، اما پدر ثروتمند و قدرتمند کَند، به دلیل فقر سامر، از ازدواج آنان جلوگیری کرد. پدر خشمگین، سامر را کشت و وقتی قند از مرگ معشوق خود آگاه شد، از فراز قلعه به زیر پرید و جان خود را فدا کرد. مردم شهر که از این سرنوشت غم‌انگیز اندوهگین بودند، تصمیم گرفتند یاد این عشق را جاودانه سازند و نام شهر را «سمرقند»، ترکیبی از نام آن دو عاشق، نهادند. این افسانه هنوز در میان مردم سمرقند زنده است.

در ۱۸۶۸، نیروهای روسیه تزاری سمرقند را تصرف کردند و پس از انقلاب ۱۹۱۷، این شهر به بخشی از جمهوری خودمختار ترکستان[16] بدل شد. در پی تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان در ۱۹۲۴، شهر سمرقند از ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۰ به‌عنوان پایتخت این جمهوری تعیین شد و در این دوران به‌عنوان یکی از مراکز فرهنگی و اداری مهم آسیای میانه شناخته می‌شد. در ۱۹۳۰، مرکز اداری و سیاسی کشور به شهر تاشکند انتقال یافت.

بخش‌های شهر سمرقند

بخش تاریخی شهر سمرقند از سه ناحیه اصلی تشکیل شده است. در شمال شرق، محوطه باستانی افراسیاب[17] قرار دارد که در قرن 7 پیش از میلاد بنیان نهاده شد و در قرن 13 به دست چنگیزخان ویران گردید. این محوطه ارزشمند امروزه به‌صورت منطقه باستان‌شناسی حفاظت‌شده نگهداری می‌شود. حفاری‌های باستان‌شناسی در این ناحیه بقایای دژ و استحکامات کهن، کاخ فرمانروا (ساخته‌شده در قرن 7 با دیوارنگاره‌های بسیار ارزشمند) و بخش‌های مسکونی و کارگاهی را آشکار کرده است. همچنین، بقایای مسجدی بزرگ از قرون 8 تا 12 در این منطقه شناسایی شده است.

در جنوب، مجموعه‌های معماری دوره تیموری (قرون 14 و 15) قرار دارند که نقشی بنیادین در توسعه شهرسازی، معماری و هنر در منطقه ایفا کردند. بافت شهر کهن هنوز بخش‌های قابل‌توجه از ساختار تاریخی خود را حفظ کرده است؛ کوچه‌های باریک، محله‌هایی با مراکز اجتماعی کوچک، مساجد، مدارس دینی و خانه‌های سنتی از ویژگی‌های بارز این ناحیه است. خانه‌های سنتی ازبکی به طور معمول یک یا دو طبقه دارند و فضاهای داخلی آن‌ها گرداگرد حیاط مرکزی با باغچه‌هایی کوچک سامان یافته است. این خانه‌ها از خشت خام ساخته شده‌اند و سقف‌ها و دیوارهای داخلی‌شان با نقاشی‌های چوبی و تزیینات رنگی پوشیده شده است.

مسجد و گورستان بی‌بی خانم

گور امیر تیمور

میدان ریگستان

مدرسه الغ‌بیگ

نقش استادکاران تیموری در طراحی و ساخت مجموعه‌های اسلامی نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری هنر و معماری اسلامی داشت و تأثیری گسترده بر کل منطقه نهاد؛ چنان‌که دستاوردهای صفویان در ایران، گورکانیان در هند و حتی عثمانیان در ترکیه از میراث هنری تیموریان بهره بردند.

در غرب سمرقند، بخش‌هایی قرار دارد که مربوط به گسترش شهری در قرون 19 و 20 است و به سبک اروپایی و توسط روس‌ها ساخته شده‌اند. شهر جدید پیرامون این محدوده تاریخی گسترش یافته و نشان‌دهنده تداوم سنت‌های معماری و سازمان محله‌ای است. این منطقه همچنان ویژگی‌های اصیل خود را در ساختار محلات، مراکز کوچک، مساجد و خانه‌ها حفظ کرده است. بسیاری از خانه‌ها دارای فضاهای داخلی تزیین‌شده و رنگ‌آمیزی‌شده‌اند و گرداگرد حیاط‌ها و باغچه‌ها شکل گرفته‌اند.

سمرقند: میراثی جهانی

از بناهای شاخص سمرقند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: مسجد و مدارس میدان ریگستان[18] که در اصل از خشت خام ساخته شده و با کاشی‌های تزیینی پوشانده شده‌اند، مسجد و آرامگاه بی‌بی خانم، مجموعه شاه ‌زنده[19] که شامل سلسله‌ای از مساجد، مدارس و آرامگاه‌هاست، مجموعه‌های گور امیر و روح آباد[20] به همراه بقایای رصدخانه الغ‌بیگ که از مهم‌ترین آثار علمی و معماری جهان اسلام به شمار می‌آید.

معماری و سیمای شهری سمرقند که در چهارراه تمدن‌های کهن قرار دارد، نمونه‌ای از شاهکارهای خلاقیت فرهنگی اسلامی است. مجموعه‌هایی چون مسجد بی‌بی خانم و میدان ریگستان نقشی اساسی در گسترش معماری اسلامی در سراسر منطقه، از مدیترانه تا شبه‌قاره هند، ایفا کرده‌اند. شهر تاریخی سمرقند در هنر، معماری و ساختار شهری خود، مهم‌ترین مراحل تاریخ فرهنگی و سیاسی آسیای مرکزی را از قرن 13 تا امروز بازنمایی می‌کند.

مراحل گوناگون رشد تاریخی سمرقند – از شهر باستانی افراسیاب تا شهر تیموری و سپس گسترش‌های قرن 19 – در کنار یکدیگر و نه بر روی یکدیگر شکل‌گرفته‌اند. افراسیاب تا حدودی کاوش شده و بخش‌های تیموری و اروپایی شهر به‌عنوان مناطق زنده تاریخی شهری نگهداری و حفاظت می‌شوند. سمرقند هنوز دارای بافت شهری اصیل و منسجم اسلامی است که نمونه‌هایی ارزشمند از خانه‌های سنتی را در خود حفظ کرده است. مجموعه‌های معماری سمرقند و بقایای باستان‌شناسی افراسیاب، ویژگی‌های اصیل سبکی و فنی خود را حفظ کرده‌اند و طرح فضایی سنتی محله‌های شهری همچنان باقی مانده است.

چشم‌انداز آینده

باوجود نگهداری مناسب، چندین عامل می‌توانند تمامیت (یکپارچگی) این میراث را در معرض خطر قرار دهند؛ از جمله فشار توسعه شهری، زلزله‌ها، و تغییرات در کاربری بناها. این موارد نیازمند برنامه‌ریزی پایدار و اقدامات حفاظتی مستمر هستند. همچنین برخی مرمت‌های نادرست یا غیراصولی و نیز دشواری‌های مربوط به کنترل ساخت‌وسازهای جدید – به‌ویژه در املاک خصوصی – بر اصالت اثر تأثیر گذاشته و آن را در برابر تغییرات آینده آسیب‌پذیر کرده است.