واقعیات زندگی در آثار طاهر صلاحوف، نقاش آذربایجانی اتحاد شوروی

Реалии жизни в произведениях Таира Салахова, азербайджанского художника из СССР

Саид Хаваринежад

Автор и переводчик

azadazadazadi@yahoo.com

Таир Теймур оглы Салахов (1928–2021) – выдающийся азербайджанский художник, ключевая фигура советского искусства. Несмотря на репрессии против отца в эпоху Сталина, он упорно добился высокого положения. Скрыв свое прошлое, он учился в Московской академии художеств имени Сурикова. Салахов создал уникальный личный стиль, сочетающий местные традиции с прогрессивными художественными ценностями. Отвергая героизирующую эстетику социалистического реализма, он фокусировался на суровой и часто мрачной реальности жизни рабочих, особенно нефтяников Баку. Символическое использование акцентов красного цвета для передачи напряжения стало его визитной карточкой. Также известны его глубокие портреты культурных деятелей (таких как Кара Караев и Дмитрий Шостакович). Салахов выступил мостом между культурами, организовав в СССР выставки западных художников. Его поздние работы стали более созерцательными и испытали влияние восточной миниатюры.

سعید خاوری‌نژاد

نویسنده و مترجم

یکی از چهره‌های مهم هنر نقاشی در شوروی که علی‌رغم تصفیه پدر و نقش مؤثر خود در پایه‌گذاری سبکی تأیید نشده در شوروی، توانست چند دهه سمت‌های مهم در ساختار هنر این کشور به دست بیاورد، حفظ کند و خود را به‌عنوان هنرمندی برجسته و صاحب‌سبک معرفی کند، طاهر صلاحوف نقاش آذربایجانی بود. وی پس از پایان تحصیلات اولیه، از 1944 در کالج دولتی هنر عظیم عظیم زاده[1] تحصیل کرد و به دنبال آن، تلاش کرد در مؤسسه هنرهای زیبای رپین[2] لنینگراد تحصیل کند، اما به جهت سابقه اعدام پدر خود که از مقامات تصفیه شده در زمان استالین بود، قادر به ورود به این آموزشگاه نشد و بنابراین با پنهان کردن سوابق خود، به آکادمی دولتی هنر سوریکوف[3] مسکو وارد شد؛ جایی که هنرمندان بزرگ بسیاری تربیت کرد.

طاهر صلاحوف، پایان شیف، 1957، رنگ روغن بر روی بوم، 368 × 165 س.م.، مؤسسه هنر واقع‌گرای روسیه، مسکو

صلاحوف به دلیل آثار غنی، کثرت مضامین و ژانرهای مورداستفاده و تنوع فرم‌های هنری، قادر به کسب ترکیبی هماهنگ از سنت‌های محلی و مترقی‌ترین ارزش‌های دنیای هنر شد و با سبکی خلاقانه و برخوردار از زیبایی معنوی، آثار پرتره، مناظر صنعتی، طبیعت بی‌جان و صحنه‌های متعددی از مدل‌های در فکر فرورفته خود کشید. آثار او با زمان و تغییرات زمانی رابطه نزدیکی دارند. طاهر صلاحوف هنرمند آذربایجانی در قیامی علیه ارزش‌های دروغین ایدئولوژیک واقع‌گرایی سوسیالیستی، از آفرینش هنری با ضربات نرم قلم‌مو به شیوه‌ای مشابه امپرسیونیسم دوری کرد و با الهام از مدرنیسم پل سزان، بر «واقعیت زندگی» تمرکز کرد. تفاوت صلاحوف با بسیاری از هنرمندان واقع‌گرای سوسیالیست در این جا بود که اعتقاد داشت زندگی چندان زیبا و قهرمانانه نیست. صحنه‌هایی که از واقعیت زندگی کارگران ترسیم کرد، تصاویری به نسبت محزون و تیره را به نمایش‌ می‌گذارند.

نقاشی قطار صبح[4] که اندکی پس از فارغ‌التحصیلی هنرمند از آکادمی دولتی هنر سوریکوف کشیده شد، از آثار مشهور این نقاش است. در این نقاشی که صحنه‌ای صنعتی را به نمایش‌ می‌گذارد، نفت به‌مثابه نیرومحرکه اصلی جامعه به‌تازگی صنعتی‌شده نشان داده‌ می‌شود که توسط قطاری که از روی پلی در حال عبور است، انتقال‌ می‌یابد. در پایین پل، کامیون‌ها و خودروهای سواری حرکت‌ می‌کنند. اگزوز خودرو با تأکید بر نقش‌مایه صنعتی، حس حرکت را موردتوجه قرار‌ می‌دهد.

طاهر صلاحوف، قطار صبح، 1957، رنگ روغن بر روی بوم، 200 × 150 س.م.، موزه دولتی هنر مصطفایف آذربایجان، باکو

در این تابلو، گرمای تعاملات انسانی همچون آثار واقع‌گرایانه سوسیالیستی ـ آثاری که مملو از احساس شادی، تلاش، روابط پرحرارت انسانی در فضایی آکنده از روح اشتراک، کار و هدف گروهی بودند ـ مشاهده‌ نمی‌شود. رنگ غالب، خاکی و درجات خاکستری است و فقط قسمت ناهمخوان آن عبارت است از مخزن قرمز قطار.

نکته قابل‌توجهی که خود را در تابلوهای این نقاش نشان می‌داد و به منزله سبک شخصی طاهر صلاحوف در نظر گرفته شد این بود که او تکه‌ای رنگ قرمز به بوم‌های خود می‌افزود: ابداعی که در بسیاری از نقاشی‌های این هنرمند برجسته شوروی مشاهده شد. به اعتقاد او، رنگ قرمز تنش و دشواری را بیان‌ می‌کرد. از نظر صلاحوف، قرمز، رنگی بود که به دلیل ویژگی‌های خود بهتر بود به میزان اندک مورداستفاده قرار بگیرد و به‌منظور تأکید بر اجسام خاص، مناسب بود.

شماری از نقاشی‌های صلاحوف به موضوعات مرتبط با محیط زندگی او به‌ویژه رابطه انسان و صنعت اختصاص دارد: ماهیگیران و به‌ویژه کارگران سکوهای نفتی در باکو. در آثار اولیه او در دهه‌های 1950 و 1960، موضوعاتی از قبیل مناظر برج‌ها و میادین شهری، ماهیگیران، سواحل و سکوهای نفتی در دریای خزر به چشم‌ می‌خورند. بر خلاف حالت احساسی موجود در قهرمانان آثار واقع گرایانه سوسیالیستی، نقاشی‌های صلاحوف جدیت، خستگی، انتظار، تردید و کثیفی ظاهر و لباس کارگران نفتی را به نمایش‌ می‌گذارند. ترسیم صحنه‌های مرتبط با منبع اصلی حیات اقتصادی منطقه توسط هنرمند، در واقع، رابطه او و حقیقت کار و فعالیت کارگران را به شیوه‌ای واقعی و به دور از آرمان‌گرایی مشاهده‌شده در واقع‌گرایی سوسیالیستی به نمایش‌ می‌گذارد.

یکی از مهم‌ترین آثار هنری طاهر صلاحوف که ترکیبی از صنعت نفت، زندگی مردم حاشیه دریای خزر و سبک سخت است، زنان آب‌شوران[5] نام دارد که با حس تردید، انتظار و نگرانی آمیخته است. هنرمند در 1967 تابلویی کشید که موضوع آن، زنانی هستند که پدران، همسران و برادران ایشان برای امرار معاش به منطقه نفت داشلاری در دریا رفته اند. گروهی از زنان در نزدیکی ساحل در انتظار عزیزان خود هستند تا به خانه بازگردند. آن‌ها به جای حرف زدن با همدیگر، سکوت کرده اند. چهره زن مسن حالت گویاتری دارد. احساس تنهایی، از طریق حالت ایستادن و نگاه هر زن به مسیری متفاوت، تشدید‌ می‌شود. ژست‌های مجسمه وار و سکون و عبوس بودن زن‌ها، این حس را القاء‌ می‌کند که گویی بر خود تمرکز کرده اند و نسبت به آینده مردد هستند: در صورت بازنگشتن مردها آیا مسئولیت زندگی از این به بعد بر دوش آن‌ها خواهد بود؟

طاهر صلاحوف، زنان آب‌شوران، 1967، رنگ روغن بر روی بوم، 265 × 265 س.م.، گالری دولتی ترتیاکوف، مسکو

این هنرمند آذربایجانی طیف رنگی محدودی را در نقاشی‌های خود به کار‌ می‌گرفت و عمده رنگ‌های مورداستفاده در آثار او عبارتند از قرمز، سیاه و درجات مختلف خاکستری که به صفحات رنگی خلق شده او، کارکرد نمایشی‌ می‌دادند. از سوی دیگر، پرتره‌ها نیز بخش مهمی از فعالیت خلاقانه هنری این نقاش را تشکیل‌ می‌دهند. در تابلوهای صلاحوف کسی‌ نمی‌خندد و چهره‌ها، جدیتی غریب را به نمایش می‌گذارند که در پس خود رازهایی دارند.

طاهر صلاحوف، پرتره آهنگ‌ساز قارا قارایف، 1960، رنگ‌روغن بر روی بوم، 203 × 121 س.م.، گالری دولتی ترتیاکوف، مسکو

هنرمند در پرتره آهنگ‌ساز قارا (ابوالفضل‌اغلو) قارایف[6] (1982 - 1918) آهنگ‌ساز برجسته آذربایجانی، ژست متمرکز وی را موردتوجه قرار‌ می‌دهد. قارایف بر خلاف بیشتر مدل‌های صلاحوف که به جلو‌ می‌نگرند، به‌صورت نیم‌رخ نشان داده‌ می‌شود و غرق در تفکر است. ترکیب افقی پیانو که امتداد آن بی‌پایان به نظر‌ می‌رسد با درخود فرورفتن قارایف که در حال اندیشیدن خلاقانه هنری است، امتداد زمان طولانی را مطرح‌ می‌کند. در این جا نیز یک کتابچه موسیقی قرمزرنگ ـ امضای هنری صلاحوف ـ در تضاد با ترکیب رنگ به نسبت خنثی در تابلو مشاهده‌ می‌شود. این پرتره مدال نقره آکادمی هنر اتحاد شوروی را کسب کرد.

هنگامی که صلاحوف پرتره دمیتری شوستاکویچ[7] (1975 - 1906) را‌ می‌کشید، این آهنگ‌ساز بزرگ اتحاد شوروی به‌شدت بیمار بود. تصویر او را به صورتی نشان می‌دهد که شوستاکویچ پشت به پیانوی بزرگ مشکی نشسته و دستان نحیف خود را بر روی مخمل قرمز نیمکت پیانو گذاشته است. شماری از هنرمندانی که صلاحوف پرتره آن‌ها را کشیده بود، توسط دولت استالینی مورد آزار قرار گرفته بودند. ماجرای مجازات و شلاق خوردن خود شوستاکویچ نیز یکی از هزاران وقایع ناگوار برای هنرمندان در شوروی دوره استالین بود.

طاهر صلاحوف، پرتره دمیتری شوستاکوویچ، 1976 ـ 1974، رنگ روغن بر روی بوم، 115 × 136 س.م.، گالری دولتی ترتیاکوف، مسکو

وی در 1989 برای اولین بار در تاریخ شوروی نمایشگاهی انفرادی[8] از آثار رابرت راشنبرگ[9] هنرمند پاپ آرت[10] آمریکایی در شوروی برگزار کرد که به منزله نماد عظیم اصلاحاتِ در حال وقوع در شوروی در نظر گرفته شد. برگزاری نمایشگاه‌های انفرادی در دهه‌های 1980 و 1990 برای هنرمندان دیگری از قبیل جیمز روزنکوئیست[11]، گونتر اوکر[12]، فرانسیس بیکن[13]، ژان تینگوئلی[14]، جورجو موراندی[15]، یانیس کونلیس[16] و گیلبرت و جورج[17] از دیگر اقدامات صلاحوف در مقام هنرمندی برجسته محسوب‌ می‌شد که اولین تماس‌های جدی در نقاشی را میان شوروی و غرب انجام داد.

آثار واپسین صلاحوف آرام‌تر، شاعرانه‌تر و متفکرانه‌تر هستند و تأثیرات شرقی در آن‌ها بیشتر به چشم‌ می‌خورد. ترکیب‌بندی‌ها و رنگ‌پردازی‌های او تابع آهنگ سیال مینیاتورهای شرقی قرون‌وسطی شد. خطوط در تابلوهای او هموارتر و آهنگین‌تر شدند و طیف رنگ‌های منتخب او ترکیب پیچیده‌تری گرفتند.

طاهر صلاحوف را می‌توان یکی از مهم‌ترین نمایندگان نسلی دانست که در تاریخ هنر شوروی، میان وفاداری به اصول رسمی ایدئولوژی و تلاش برای بازنمایی واقعیت ملموس اجتماعی تعادلی هنرمندانه برقرار کردند. او در دوره‌ای پا به عرصه نقاشی گذاشت که واقع‌گرایی سوسیالیستی تنها سبک پذیرفته‌شده نظام بود و هنرمندان موظف بودند چهره‌ای آرمانی، شاد و پیروزمند از جامعه کارگری ارائه دهند. بااین‌حال، صلاحوف از میان فضای رسمی و پر فشار فرهنگ استالینی سر برآورد و به‌جای تبعیت کامل از شیوه غالب، روایت شخصی‌تری از انسان و جامعه شوروی ارائه داد؛ روایتی که در آن خوش‌بینی مصنوعی جای خود را به خستگی، فشار زندگی روزمره و بار سنگین توسعه صنعتی می‌داد.

او برخلاف بسیاری از هم‌دوره‌ای‌های خود که کارگر را قهرمان محبوب حزب به تصویر می‌کشیدند، کارگر را به‌عنوان فردی از گوشت و پوست، خسته، تأمل‌گر و روبه‌رو با دشواری‌های واقعی زندگی نشان داد. همین نگاه بود که منتقدان را بر آن داشت تا آثار او چنین توصیف کنند که تصویری صادقانه‌تر از زندگی انسان شوروی پس از مرگ استالین ارائه می‌داد.

در نهایت، طاهر صلاحوف را می‌توان هنرمندی دانست که توانست در دل نظامی با قواعد سخت‌گیرانه، از فضای رسمی فاصله‌ای هنرمندانه بگیرد و سبک شخصی خود را تثبیت کند؛ سبکی که هم بخشی از تاریخ هنر رسمی شوروی است و هم نوعی شهادت تصویری از زندگی نسلی که میان آرمان‌های دولتی و واقعیت دشوار روزمره ایستاده بود.