ارتدوکسی، تلگرام و جنگ اوکراین

Православие, Телеграм и война на Украине: о некоторых аспектах формирования гражданского общества в современной России

Эдуард Владимирович Беляев

Советник ректора Томского государственного университета, Россия

adviser.tsu@yandex.ru

Эта статья рассматривает развитие гражданского общества в России после начала специальной военной операции в Украине в 2022 году. Автор выделяет три ключевых элемента — православие, Telegram и войну — в спонтанной организации общества. Вопреки западным представлениям о властной системе, люди самоорганизуются, собирают помощь и создают технологические инновации. Telegram служит платформой для координации, а Русская православная церковь выполняет важную духовную и социальную роль в поддержке военных и общества. Статья также обращается к историческому опыту сопротивления и западным попыткам влияния.

ادوارد ولادیمیرویچ بلیایف

مشاور رئیس دانشگاه دولتی تومسک، روسیه

با دریافت درخواستی از دوست ایرانی‌ام (سردبیر مجله) جهت نوشتن مقاله‌ای برای شماره مجله‌اش که به روسیه اختصاص دارد، از پنجره به بیرون نگاه می‌کنم و به این فکر می‌افتم که چه چیزی می‌تواند برای مخاطب ایرانی درباره کشوری جالب باشد که تصویرش بیش از دویست سال است به طور نظام‌مند توسط غرب تحریف می‌شود.[1] بیرون برف شدیدی می‌بارد، مانند ابرهای پشمی که بر روی صنوبرهای پُرپشت می‌نشینند. دمای هوا ۱۵- درجه است (این‌جا سیبری است!)، در حالی که هم‌اکنون در تهران ۲۰+ درجه است. چه تقابل شگفت‌انگیزی!

به نظر می‌رسد هر چه بگویم، ممکن است همچون افسانه‌ای درباره هایپربوریا[2] یا داستانی ساختگی فرض شود، زیرا گفتمان جهانی درباره روسیه تا این حد با واقعیت فاصله دارد. البته خود من نیز در این زمینه وسوسه دارم که خواننده را با افسانه‌هایی درباره این کشور «خوراک‌دهی» کنم و از حق منبع اولیه بودن استفاده نمایم، اما سعی خواهم کرد فقط حقیقت را بگویم.

قهرمان اصلی یکی از محبوب‌ترین (و کالت) فیلم‌های روسی به نام «برادر»[3] و «برادر ۲»[4]، دانیلا باگروف[5]، به شرور آمریکایی که شکست خورده می‌گوید: «هی آمریکایی! بهم بگو حقیقت در چه چیز است؟ در پول؟ برادرم می‌گوید در پول است. اما من معتقدم قدرت در حقیقت است. کسی که حقیقت را دارد، قوی‌تر است». او در جای دیگری می‌گوید: «حقیقت روسی به سادگی خاک روسیه است. هیچ‌چیز در عوض طلب نمی‌کند. فقط انسان باش، صادقانه رفتار کن، بر اساس وجدان زندگی کن... درست زندگی کن، به جلو نگاه کن، شرافتمندانه کار کن، به دیگران کمک کن. باقی چیزها خودبه‌خود اضافه خواهند شد».

این گزاره (اشتیاق برای جستجوی حقیقت و آمادگی برای دفاع از آن)، کلید درک یکی از جالب‌ترین مسیرهای توسعه جامعه روسیه در مرحله کنونی است که در سه سال گذشته آشکار شده است: شکل‌گیری جامعه مدنی روسی که نه بر اساس دستور از بالا، بلکه به‌عنوان واکنش ارگانیسم اجتماعی به فرایندهای آغازشده پس از شروع عملیات نظامی ویژه در اوکراین در جریان است. این روند در یک «مثلث معنایی» شکل می‌گیرد که رئوس آن را ارتدوکسی (به‌عنوان ایده)، تلگرام (به‌عنوان ابزار و بستر) و جنگ (به‌عنوان محرک) تشکیل می‌دهند.

پدیده مشاهده‌شده به دلیل دو عامل، دوچندان مهم و جالب‌توجه به نظر می‌رسد: در طول هفتاد سال دوره شوروی، هرگونه فعالیت یا ابتکار مدنی در کشور، نه فقط سرکوب می‌شد، بلکه با شبه‌سازی‌های تقلبی تحت حمایت حزب کمونیست جایگزین شده بود. این امر به طور قابل‌توجهی به بی‌اعتباری خود ایده و تشکیل ذهنیت «انسان شوروی»[6] انجامید. در شرایطی که فرهنگ هزارساله ارتدوکس روسیه به‌شدت سرکوب می‌شد، وضعیت ناامیدکننده به نظر می‌رسید.

بااین‌حال، از اواسط دهه 19۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰، در جامعه روسیه و با همکاری فعال شبکه‌ای از سازمان‌های غیرانتفاعی غربی (اغلب از طریق ساختارهای بنیاد سوروس) و در بستر ایدئولوژی گشودگی به سوی غرب و تلاش روسیه برای ادغام در جامعه جهانی، ترویج و اجرای تفسیر و درک غربی از جامعه مدنی آغاز شد. شرکای آمریکایی بر «کاشتن بذرهای فساد» - یعنی بی‌اعتمادی و اعتراض پنهان به دولت از طریق پرورش تحقیقات فساد - تأکید داشتند. اهداف و وظایف واقعی این فعالیت و همچنین علاقه مستقیم ایالات متحده و بریتانیا در استفاده از نهادهای جامعه مدنی برای سرنگونی حکومت وقت، در دسامبر ۲۰۱۱ آشکار شد، زمانی که موجی از اعتراضات جوانان در مسکو شعله‌ور شد که بدون خونریزی مهار و متوقف گردید. در طول چند سال پس از آن، فعالیت بازیگران و مجریان اصلی چنین سیاست‌هایی در روسیه یا ممنوع شد یا محدود گردید.

در نهایت، نتیجه چنین فعالیت‌هایی توسط غرب برای «پرورش جوانه‌های جامعه مدنی» را می‌توان به‌وضوح با نگاهی به روندهای سیاسی در فضای پسا شوروی مشاهده کرد: این امر شامل یک سلسله «انقلاب‌های رنگی» در قرقیزستان، گرجستان، ارمنستان و اوکراین بوده است.

به‌طورکلی، اگر در مورد روسیه و جامعه مدنی صحبت کنیم، باید خاطرنشان کرد که این مفهوم برای به‌اصطلاح «جامعه اقتدارگرا و دیکتاتوری روسیه» امری بیگانه نیست. حدود ۴۱۰ سال پیش، در دوره «زمانه آشوب/دوره فترت»[7]، همین جامعه مدنی و واکنش قدرتمند و خودجوش آن بود که روسیه را نجات داد؛ در شرایطی که حکومت در عمل «خنثی» شده بود و کشور در اشغال نیروهای خارجی قرار داشت. در این دوره، شبه‌نظامیان مردمی روس (که شامل اقوام دیگر نیز می‌شد) با پول جمع‌آوری‌شده توسط مردم، تحت رهبری یک تاجر و اشراف‌زاده و با الهام از پاتریارک ارتدوکس، هرموژن[8]، در تلاش دوم خود، مسکو را از اشغالگران لهستانی بازپس گرفتند و پایه‌های سلسله جدید تزارها را بنا نهادند که صد سال بعد روسیه را به یک امپراتوری تبدیل کردند.

حتی در آن زمان، یعنی چهار قرن پیش، ارتدوکسی به‌عنوان نوعی جرقه‌ عمل کرد که سازکار اجتماعی بقا و خودسازمان‌دهی را در اوضاعی بحرانی به راه انداخت که در عمل، دولت [در آن]، در آستانه نابودی در دوره تهدید نظامی از سوی دشمن بود.

اگر فکر می‌کنید که ارتدوکسی برای روس‌ها چیزی شبیه یک نظریه «گیاه‌خواری»[9] است که در آن باید همه را بخشید و پس از ضربه به گونه چپ، گونه راست را نیز پیش آورد، سخت در اشتباه هستید. اگر به شمایل‌های کلیساهای روسی نگاه کنید، قدیسان بسیاری را خواهید دید که زره، شمشیر و نیزه به دست دارند. «دشمن شخصی را دوست بدار، دشمن خدا را دشمن بدار و دشمن میهن را بکوب» - این رویکرد اصلی بود که در میان جنگجویان روسی پرورش داده می‌شد. دایره اصلی ارزش‌ها را می‌توان با مفاهیم زیر توصیف کرد:

• «ما» به‌عنوان ایده عدم امکان شکل‌گیری و توسعه فرد خارج از روابط با دیگران (در تقابل با «عادی‌ بودن» غربی خودپرستی و تمرکز بر موفقیت فردی)؛
• «اراده» - غلبه بر خود و ضعف‌های خویش؛
• «حقیقت» - نگاه به جهان بدون عینک «رنگرزی» و «سیاه». ارزیابی مناسب از خود و واقعیت اطراف؛
• «خدمت» - این ویژگی متمایزکننده افراد قوی، آگاه از حقیقت و بااراده است. تمایل به عمل نه در جهت منافع مادی خود، بلکه در جهت منافعی فراتر از فرد: دانش‌آموزان، بیماران، نیکی، خدا؛ و
• «میهن».

همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، در دوره آزمایش شوروی، جامعه مدنی در روسیه از بین رفت و با شبه‌سازی (تقلید) جایگزین شد. تلاش‌های فعالانه‌ای به‌منظور «بازنویسی ذهنیت» انجام گرفت. هرگونه تلاش به‌منظور اعتراض یا ابتکار مدنی، به‌عنوان تعرض به اراده حزب کمونیست در نظر گرفته می‌شد. در ارتباط با ارتدوکسی، تلاشی به‌منظور ریشه‌کن کردن آن صورت گرفت که از نظر مقیاس و تعداد قربانیان، از دوره آزار و اذیت مسیحیان در قرن 3 میلادی پیشی گرفت. چندین هزار نفر به جوخه‌های اعدام سپرده شدند، ده‌ها هزار روحانی به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شدند و جان خود را از دست دادند. بیش از ۵۰ هزار کلیسا (بیش از ۹۰ درصد) ویران شد. در جریان کارزار ضدمذهبی اوایل دهه ۱۹۶۰، نیکیتا خروشچف، دبیرکل حزب کمونیست اتحاد شوروی، گفت که تا ۱۹۸۰ «آخرین کشیش را از طریق تلویزیون به نمایش خواهد گذاشت».

طنز سرنوشت در این است که در حال حاضر، تعداد کمی از جوانان روس می‌توانند چیزی از خروشچف به یاد بیاورند، درحالی‌که روسیه شاهد یک رنسانس واقعی در ارتدوکسی است. بااین‌حال، وظیفه من هیچ‌گونه تبلیغ مذهبی، ترویج ارزش‌های ارتدوکس یا تلاش برای نشان‌دادن استثنائی بودن و برتری ارزش‌های روسی نسبت به دیگران (که این نیز به طور اساسی با ذهنیت روسی در تضاد است) نیست. به‌هیچ‌وجه چنین قصدی ندارم! هر محققی در صورت تمایل می‌تواند تلاش کند، اطلاعات جمع‌آوری کند و به طور مستقل نتیجه بگیرد. من مایلم توجه خواننده محترم را به این نکته جلب کنم که روس‌های مرموز چه «ترکیب» جالب‌توجهی در حال حاضر تهیه کرده‌اند.

آغاز عملیات نظامی ویژه در فوریه ۲۰۲۲، فرایند خودسازمان‌دهی خودجوش نمایندگان بسیار متنوع جامعه روسیه را به راه انداخت. مردم اقدام به جمع‌آوری کمک‌های مالی برای تجهیزات و غذا می‌کنند، تورهای استتار تولید می‌کنند، پهپادهای غیرنظامی، موتورسیکلت و ماشین خریداری می‌کنند که به دلیل فعالیت بالای پهپادها عمر بسیار کوتاهی دارند، مجاری لجستیک سازماندهی می‌کنند و غیره. کارشناسان و مهندسان مدل‌های جدیدی از پهپادها که با موفقیت به تولید انبوه می‌رسند و همچنین وسایل ارتباطی و نظارت بر فضای الکترونیکی را ابداع می‌کنند. همه این‌ها نه بر اساس دستور از بالا، بلکه به طور خودجوش و در موجی از فعالیت اجتماعی انجام می‌شود. درعین‌حال، مقامات، خود هیچ مانعی برای این فعالیت‌ها ایجاد نمی‌کنند و در مواردی از آن حمایت نیز می‌کنند. سنجش عینی حجم این فعالیت دشوار است، اما می‌توان با اطمینان گفت که به طریقی، میلیون‌ها نفر مشغول آن هستند. در این میان، بستر کلیدی که بازنمایی این فرایندها در آن رخ می‌دهد، تلگرام است.

در این بستر شبکه‌های اجتماعی، صدها (و شاید هزاران) کانال تلگرامی ایجاد شده که به فعالان امکان می‌دهد متحد شوند و به اهداف خود دست یابند. قشر متمایزی از بلاگرهای تلگرامی (روزنامه‌نگاران جنگی) شکل گرفته است که کانال‌هایی با ده‌ها هزار و حتی صدها هزار دنبال‌کننده در سراسر جهان دارند (حتی کانال‌های میلیونی نیز وجود دارد). این افراد اطلاعات به‌روز را از محل وقایع نه فقط به مردم، بلکه تا بالاترین مراجع حکومتی منتقل می‌کنند. نقش و اهمیت روزنامه‌نگاران جنگی، به طور خاص، در ملاقات‌های منظم ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور، با آن‌ها مشهود است.

با گذشت زمان، تلاش این فعالان از «حوزه جنگ» فراتر رفته و (اگرچه نه به طور کامل) به مسائل سیاست داخلی و دستورکار اجتماعی گسترش یافته است. رهبران افکاری که با پوشش عملیات اوکراین نامی برای خود دست‌وپا کرده‌اند، به طور مرتب به طرح موضوعات اجتماعی حاد و موارد بی‌عدالتی، چه در حق شرکت‌کنندگان در عملیات نظامی ویژه و چه شهروندان عادی، می‌پردازند. این امر به طور تقریبی همیشه منجر به بازتاب گسترده اجتماعی می‌شود و اغلب، مشکل توسط حکومت در چارچوبی مطلوب رفع می‌شود.

سازمان‌دهی خودجوش مردم در گروه‌های پایدار که به کمک به رزمندگان در جبهه می‌پردازند، به فعال‌سازی آنان در دفاع از ایده‌ها و ارزش‌هایشان در مسائل سیاست داخلی، از جمله مسائل دور از جنگ و جمع‌آوری پول انجامیده است. این در واقع به دفاع از حقیقت و عدالت تبدیل شده است، در مواقعی که فرد گرفتار در مصیبت در برابر یک نظام بی‌روح، درمانده می‌ماند.

دشوار است بتوان گفت اگر تلگرام وجود نداشت این پدیده اجتماعی تا چه حد می‌توانست گسترش یابد. سیاست‌های اجرا شده توسط این شبکه اجتماعی، رژیم حداکثری مساعدی ایجاد کرده است تا اشتیاق اقشار گسترده جمعیت روسیه به شکل‌گیری یک جامعه مدنی تمام‌عیار منجر شود.

ارتدوکسی سومین ماده مهم ترکیب «جامعه مدنی روسی» است (به یاد داریم که دو مورد اول، جنگ و تلگرام هستند)؛ ایمانی که بیش از هزار سال است در سرزمین روسیه به همان شکل تغییرناپذیر از زمان حواریون اولیه، وجود دارد.

همان‌طور که گفتم، در ده سال گذشته در روسیه رنسانسی آشکار در ارتدوکسی مشاهده می‌شود (به‌غیراز دهه 880-860 که به آن «تعمید دوم روسیه»[10] می‌گویند). تمایز اساسی در این واقعیت نهفته است که در حال حاضر کلیسای ارتدوکس روسیه به طور گسترده‌ در تلگرام حضور دارد که نتیجه سیاست هدفمند آن است. در بستر این شبکه اجتماعی، ده‌ها و شاید صدها چهره مذهبی ارتدوکس فعالیت می‌کنند که هر یک کانال تلگرامی خود را دارند. در عین حال، آن‌ها نه به منظور اعتبار و وجهه شخصی، بلکه درست در جهت پرورش معنوی مردم عمل می‌کنند، در پی استحکام وحدت و استقامت آن‌ها در دوران جنگ هستند و به پاکی معنوی، وجدان و کمک متقابل فرامی‌خوانند.

دومین جنبه از فعالیت کلیسای ارتدوکس روسیه، نقش آن در بعد اقدامات نظامی در اوکراین است. در این زمینه، کلیسا از یک سو به‌عنوان بستری به‌منظور ارائه کمک اجتماعی به رزمندگان عمل می‌کند و از سوی دیگر به‌عنوان وسیله‌ای به‌منظور تقویت معنوی سربازان.

از زمان آغاز عملیات نظامی ویژه و به ابتکار کلیسا، در تمام شهرها و در هر منطقه روسیه، کمک‌های اهدایی از سوی مؤمنان، از البسه و خوراک گرفته تا نامه و نقاشی برای سربازان، جمع‌آوری می‌شود.

اداره نظامی کلیسای ارتدوکس روسیه نقش مهمی در ارائه پشتیبانی معنوی به پرسنل نظامی و کارکنان مجری قانون که در عملیات نظامی ویژه فعالیت می‌کنند، ایفا می‌نماید. بر اساس برخی گزارش‌ها، در منطقه درگیری، در مجموع، سه هزار روحانی خدمت کرده‌اند. بسیاری از آن‌ها در منطقه نبرد جان خود را از دست داده‌اند و وظیفه خود را انجام داده و از جمعیت غیرنظامی محافظت کرده‌اند.

ایگور لتوف[11]، شاعر و خواننده معروف روس، در یکی از ترانه‌هایش می‌خواند: «در سنگرها زیر آتش، بی‌دین وجود ندارد». بنابراین، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های کشیش‌ها در جنگ اوکراین، تعمید و آشنا کردن افراد با آیین‌های کلیسا است. تعداد تعمید داده ‌شدگان به ده‌ها هزار نفر می‌رسد. پس از بازگشت از جنگ، این افراد با عمل کردن از دریچه تجربیات و ایمان کسب‌شده‌ خود، تأثیر قابل‌توجهی بر روندهای اجتماعی خواهند گذاشت. به‌عنوان‌مثال، هم‌اکنون جنبش اجتماعی «سوروک سوروکوف»[12] (یعنی تعداد بسیار زیاد) که مردان فعال اجتماعی ارتدوکس را متحد می‌کند که اغلب دارای تجربه رزمی یا ورزشی هستند، به طور فزاینده‌ای در حال کسب قدرت و نفوذ است. به‌علاوه، این گروه قابل‌توجه هرگز به خشونت فیزیکی متوسل نمی‌شود و اهداف خود را از طریق گفتگوی آزاد و بازتاب اجتماعی به دست می‌آورد.

نیاز به اشاره نیست که از طریق تلگرام - ابزاری اطلاعاتی که به‌منظور انتشار اطلاعات بدون سانسور بسیار مناسب است - درباره این فرایندها اطلاع‌رسانی می‌شود.

در پایان، مایلم چند واقعیت درباره تلگرام ارائه دهم که تصویر توصیف‌شده توسط من را روشن‌تر خواهد کرد: بر اساس تحقیقی[13] اخیر توسط گروهی از محققان آلمانی و ایتالیایی، 82 درصد از کانال‌های تلگرام به زبان روسی اداره می‌شوند. دومین زبان محبوب برای مدیریت کانال‌ها در این پیام‌رسان، اوکراینی (6/4 درصد) است. زبان انگلیسی با سهم 2/4 درصد در رتبه سوم قرار دارد. پس از آن فارسی (2/2 درصد) و آلمانی (1/1 درصد) قرار دارند.

شاید به همین دلیل است که مقامات فرانسوی سعی کردند بر پاول دوروف، بنیان‌گذار تلگرام، فشار وارد کنند. شاید هدف آن‌ها محروم کردن روسیه از ابزاری مهم بود که در چارچوب شکل‌گیری جامعه مدنی جدید در روسیه در بستر تقابل مسکو و غرب، به طور غیرمنتظره‌ای مورداستفاده مؤثر قرار گرفته است.