گروه ۷: طلوع نقاشی نوین در جمهوری شوروی ترکمنستان

Группа Семёрка: Восход современной живописи в Туркменской Советской Социалистической Республике

Саид Хаваринежад

Автор и переводчик

azadazadazadi@yahoo.com

Группа 7, или «Семёрка», была неформальным художественным объединением туркменских художников, действовавшим с 1971 по 1986 год в Туркменской Советской Социалистической Республике. Название группы было вдохновлено американским фильмом «Великолепная семёрка». В состав группы входили живописцы, скульпторы и сценографы. Их работы сочетали постмодернизм с декоративно-прикладным искусством и традиционными туркменскими мотивами, формируя стиль и идентичность Туркменской национальной школы живописи под влиянием И. Кличева и других советских мастеров. Деятельность группы привлекла внимание не только на местном уровне, но и на выставках в Москве и за рубежом, существенно повышая статус туркменского изобразительного искусства. Ретроспективные выставки группы в Туркменистане и России наглядно демонстрируют её культурное и художественное значение.

سعید خاوری‌نژاد

نویسنده و مترجم

فضای هنری اتحاد شوروی پیش از ظهور گروه 7

نیمه دوم قرن 20 به ویژه دهه 1960 با ظهور گروه‌ها و جریانات هنری جدیدی همراه بود که عرصه هنر شوروی را دستخوش تغییراتی مهیج کرده بود. گروه‌های هنری غیر رسمی که با رویکردی شخصی تر به موازات جریانات بزرگی نظیر اتحادیه هنرمندان اتحاد شوروی حرکت ‌می‌کردند، باعث خلق آثار هنری متنوع و تبلور استعدادهای ناشناخته‌ای شدند که تصویر گسترده تری از هنر در این کشور را به نمایش می‌گذارند.

شماری از این گروه‌ها در زمره جریانات هنری غیر قابل تأیید قرار داشتند و موجی از انتقادات را به خود جلب ‌می‌کردند. برخی دیگر، با شامل شدن هنرمندان برجسته، بستر تولید و آفرینش هنری آثار شاخص را فراهم کردند. هنرمندانی که از نظر سبک، ایده و هدف هنری خود اشتراکات قابل‌توجهی داشتند با تشکیل گروهی از نقاشان، پیکرتراشان، معماران و موزاییک‌کاران همسو، فعالیت حول ایده‌ای مشترک را تجربه ‌می‌کردند.

این جریانات و گروه‌ها به طور لزوم در مرکز روسیه متمرکز نبود و علاوه بر مسکو و لنینگراد، در ولادیمیر[1] و حتی در مناطق دورتری نظیر ترکمنستان نیز مشاهده ‌می‌شدند. جنبش سزان‌گرایی مسکو[2]، مکتب ولادیمیر[3]، گروه 9 [4] و گروه 7 [5] تنها چند مورد از ده‌ها گروه و جریان هنری در دهه‌های 1980 - 1960 بودند. گروه‌ها و جریانات هنرهای تجسمی در اتحاد شوروی، هر یک به نحوی در سطح محلی و منطقه‌ای تأثیرگذار بودند و گاه به طور رسمی و گاه به‌صورت غیررسمی در قالب گروهی از هنرمندان همفکر، فعالیت ‌می‌کردند.

جنبش سزان‌گرایی مسکو در دهه 1960 مورد توجه قرار گرفت و با الگوگیری از سبک کاری پل سزان[6] (1906 - 1839) هنرمند پسا امپرسیونیست[7] فرانسوی، به‌ویژه در زمینه طبیعت بی‌جان و مناظره طبیعی، شماری از نقاشان روسی را جذب خود کرد. هنرمندان شاخصی نظیر آلبرت پاپیکیان[8] (1997 - 1926)، ادوارد براگوفسکی[9]
(2010 - 1923)، ایوان ساروکین[10] (2004 ـ 1922) و میخائیل کانچالوفسکی[11] (2000 - 1906) پسر پیوتر کانچالوفسکی[12] (1956 - 1876) نقاش، از چهره‌های شاخص این جریان بودند.

مکتب ولادیمیر شامل آثار هنری افرادی ‌می‌شود که هر یک سبک بخصوص و زبان هنری خود را داشتند. علاوه بر مضامین مدرن و مناظر شهری، به منظره طبیعی، فرهنگ ملی و هنر بومی روسیه نیز توجه ‌می‌شد. این جریان هنری در دهه 1960 شکل گرفت و هنرمندان آن با گرایش به کاربرد رنگ‌های اصلی روشن، آثاری خلق کردند که چندان در چارچوب هنر تأیید شده قرار نمی‌گرفت و شاید بتوان گفت به‌نوعی، نه فقط در مخالفت با هنر رسمی بلکه در مقابله با سبک سخت خلق ‌می‌شدند. کیم بریتوف[13] (2010 - 1925) چهره بنیان‌گذار این مکتب، آثاری متأثر از سنت بومی روسی خلق ‌می‌کرد که مملو از زندگی و رنگ‌های تند بود و به آثار هنری چاپ سنتی و بومی روسیه نظیر لوبوک[14] شباهت بسیار زیادی داشتند. همچنین ولادیمیر یوکین[15]
(2000 - 1920) نیز از دیگر نقاشان این مکتب بود و در نقاشی‌های خود، از امپرسیونیسم روسی و نقاشی شمایلی قدیمی‌تر تأثیر پذیرفت.

گروه 9 که از دل اتحادیه هنرمندان اتحاد شوروی [شاخه اتحادیه هنرمندان مسکو] بیرون آمده بود را ‌می‌توان پیشرو و طلایه دار تجدید حیات هنر شوروی دانست. بسیاری از پدیده‌های ظاهر شده توسط هنر ناهمسو پیش‌تر توسط هنرمندان گروه 9 مطرح شده بود. پاول نیکونوف[16] (2025 - 1930)، یکی از اعضای گروه 9 بود و اعضای دیگر آن گروه عبارت بودند از نیکولای آندرونوف[17] (1998 - 1929)، بوریس بیرگر[18] (2001 - 1923)، ولادیمیر وایزبرگ[19] (1985 - 1924)، ناتالیا یگورشینا[20] (2010 - 1923)، میخائیل ایوانوف[21] (2023 - 1944)، کیریل ماردووین[22] (متولد 1934)، لئونید برلین[23] (2001 - 1925)، ماریا فاوورسکایا[24]. این گروه پس از این که در دهه 1960 خود را به طور جسورانه‌ای شناساند، به اختلافات داخلی دچار شد که ناشی از اقدامات اعضا در شکل‌دهی به سبک شخصی خود بود.

تشکیل گروه 7 در جمهوری شوروی ترکمنستان

گروه 7 یا هفت‌نفره (سمیورکا[25])، یک اجتماع هنری خودجوش و غیر رسمی از نقاشان ترکمن بود که از سال 1971 تا 1986 در جمهوری شوروی ترکمنستان فعالیت می‌کرد. این نام در جریان گشایش نمایشگاهی در سپتامبر 1971 در موزه دولتی هنر شرق[26] در مسکو و با الهام از فیلم مشهور آمریکایی هفت دلاور[27] که در دهه 1960 بسیار پرفروش بود بر گروه گذاشته شد. هر یک از اعضا شخصیتی خلاق و چندوجهی بودند و در کنار هم تصویری شناخته‌شده و بارز را پدید آوردند که با مفهوم «مکتب ملی نقاشی ترکمن» پیوند خورد.

اعضای این گروه که شامل شامحمد آکموحمدوف[28] (طراح صحنه)، دوردی بایراموف[29] (نقاش، پس از شرکت در دو نمایشگاه نخست، در سال 1972 گروه را ترک کرد)، استانیسلاو بابیکوف[30] (نقاش)، کولنازار بکمورادوف[31] (هنرمند سینما)، چاری آمانگلدیف[32] (نقاش)، مماد ممدوف[33] (نقاش) و جوما جوما‌دوردی[34] (مجسمه‌ساز) ‌می‌شدند، به طور گروهی، تصویری کلی از مکتب ملی نقاشی ترکمن خلق کردند.

این هنرمندان از نیمه دهه ۱۹۶۰ حضوری مؤثر و قابل‌توجه در صحنه نمایشگاهی ترکمنستان شوروی داشتند و آثارشان در موفقیت نمایندگی‌های هنری جمهوری در نمایشگاه‌های سراسری ۱۹۶۷ و ۱۹۶۹ نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. روند همگرایی آن‌ها سرانجام در ۱۹۷1 منجر به شکل‌گیری ایده ایجاد انجمنی مستقل شد. نتیجه این هم‌افزایی، تشکیل نخستین و درواقع تنها گروه هنری غیررسمی ترکمنستان با عنوان 7 بود؛ جریانی که به‌مرور نام آن در تاریخ هنر معاصر ثبت و تثبیت شد.

استقبال محافل هنری مسکو از گروه 7  نشان می‌دهد که اگر اعضای این گروه تصمیم به مهاجرت و فعالیت دائمی در مراکز بزرگ هنری مانند مسکو یا لنینگراد می‌گرفتند، به‌احتمال، برخی از آن‌ها به اعتباری بین‌المللی دست می‌یافتند، اما به سرزمین و هویت ترکمن خود وفادار ماندند و از عشق‌آباد نقل مکان نکردند. پیوند عاطفی، خاطره‌ای و زیبایی‌شناختی آن‌ها با سرزمین مادری ـ با نور، رنگ، اقلیم و فضای شاعرانه‌ای که الهام‌بخش آثارشان بود ـ بسیار عمیق‌تر از آن بود که جایگزین شود. هرچند فعالیت آن‌ها از نظر اداری در چارچوب اتحادیۀ هنرمندان شوروی قرار می‌گرفت، اما خصوصیات احساسی، جسارت و روح عصیانگر موجود در آثارشان یادآور همان نیرو و تکانه‌ای بود که در نمایشگاه مشهور «بولدوزر[35]» دیده شد؛ جریانی که به‌عنوان نمادی از مقاومت هنرمندان در برابر آزمون‌های رسمی و محدودکننده هنر آن دوره شناخته می‌شود.

هنرمندان گروه 7، زبان پست‌مدرنیسم را با تکنیک‌های هنر تزئینی و کاربردی مردمی ترکیب کردند. آثار این نسل از هنرمندان ترکمن با فرآیند ثمربخش توسعه هنرهای تجسمی معاصر جمهوری ترکمنستان پیوند خورده بود.

استانیسلاو بابیکوف فرزند گنادی بابیکوف[36]، مانند پدر، از نقاشان شاخص ترکمنستان شوروی بود. او که تحت‌تأثیر جریان تنش‌زدایی و آب‌شدن یخ‌ها[37] در روابط شوروی و آمریکا در دهه‌های 1950 و 1960 قرار داشت، آثاری به شیوه سبک سخت در دهه 1960 خلق کرد که تحت‌تأثیر شیوه آفرینش گروه سرباز خشت[38] به‌ویژه آثار اولیه ایلیا ماشکوف[39] (1944 - 1881) نقاش مشهور اتحاد شوروی بود. این هنرمند نقاش در مجموعه آثاری پویا و متمایز از آثار خشک واقع‌گرایانه سوسیالیستی هنرمندان محلی ترکمن خلق کردند و مرزهای خلاقیت هنری جنبش نقاشان مدرن ترکمنستان را با مسکو، لنینگراد، مینسک[40]، کیف[41] و ویلنیوس[42] پیوند زدند.

از مهم‌ترین آثار استانیسلاو بابیکوف نقاش شهیر ترکمن در برهه زمانی دهه 1960 باید به تابلوهای زیر اشاره کرد: در کارگاه قدیمی فرش‌بافی (1960)، برداشت انگور[43] (1962)، عبور بر فراز میدان نفتی چلکن[44] (1961)، کارگر نفتی اهل کوتور تپه؛ پرتره ن. تویدژانوف دیسپچر[45] (1963)، پرتره ر. آلاخوردیف صنعتگر[46] (1963)، حفاری در شن‌ها[47] (1963)، کارگران نفتی چلکن [فردا دوباره آفتاب خواهد شد][48] (1964 ـ 1963).

نقاشی‌های ممد ممدوف از دیگر اعضای گروه 7 که رویدادهای تاریخی و معاصر، موضوعات ژانری، پرتره شاعران، کارگران مزرعه و سربازان ترکمن جبهه، طبیعت بی‌جان و کاروان اسب‌های مشهور آخال‌تکه[49] را به تصویر می‌کشند، طعم ظریف ملی را به نمایش می‌گذارند. آثار فلسفی و نمادین هنرمند مانند رمان‌هایی درباره سرزمین مادری‌اش یا شعری با مفهوم کلی سرزمین مادری من است. او دنیای تصویری خاص خود را یافت و با مهارت آن را به بوم منتقل کرد. آثار او در نیمۀ دوم قرن 20 به طور مستقیم با مخاطب عام در ارتباط بود و فرمول سنتی هنر و زندگی را به نمایش می‌گذاشت. او به‌عنوان استاد طراحی دقیق، تناسبات بی‌عیب و رنگ‌آمیزی و ترکیب‌بندی خلاقانه شناخته می‌شد. کیفیت موسیقایی رنگ‌ها را در نقاشی‌هایش توسعه داد و همواره درک ظریف و زیبایی‌شناسانه‌ای از زندگی و فرهنگ جامعه ترکمن داشت. نقاشی‌های او به دلیل ظرافت و انسجام فوق‌العاده در ترکیب رنگ و نور، برجسته هستند.

استانیسلاو بابیکوف، در کارگاه قدیمی فرش‌بافی، 1960، رنگ‌روغن بر روی بوم، موزه منطقه‌ای هنرهای زیبای خانواده نوزوروف قزاقستان شرقی، سمی، قزاقستان

ممد ممدوف، افتتاح کانال قره‌قوم، ۱۹۶۳. طرح اولیه برای نقاشی. روغن بر روی بوم.

الهام‌گیری و تأثیرپذیری‌ها

اعضای گروه همراه با عزت کلیچف[50] (2006 ـ 1923) در شکل‌گیری ایده و مفهوم مکتب ملی نقاشی ترکمن سهم چشمگیری ایفا کردند. عزت کلیچف با عبور از حدود سنتی و آموزش‌های رایج آکادمیک، توانست شیوه‌ای نوین از بیان تصویری را بنیان بگذارد؛ شیوه‌ای که نسبت به چارچوب‌های تثبیت‌شده پیشین، زبان بصری تازه‌ای ارائه می‌داد. این تحول به طور صرف به آثار او محدود نماند، بلکه الهام‌بخش نسل تازه‌ای از هنرمندان شد که تحت‌تأثیر نگاه و تجربه او مسیر جدیدی را در هنر ترکمن دنبال کردند. شماری از استعدادهای جوان که همگی تحصیل‌کرده مؤسسات معتبر هنری مسکو و لنینگراد بودند، به‌تدریج به حوزه دید و نفوذ او نزدیک شدند. شهرت و اعتبار بین‌المللی کلیچف نیز شرایطی فراهم آورد که در ۱۹۷۱ نمایشگاه «بر سرزمین ترکمنستان[51]» در موزه هنر شرق مسکو برگزار شود و این گروه به طور رسمی در سطح اتحادیه شوروی معرفی گردد. به‌ویژه، مجموعه آثار وی تحت عنوان ترکمنستان من[52] بر مسیر فعالیت هنری این گروه تأثیر عمیقی گذاشت. اعضای این گروه با دنبال کردن شیوه هنری کلیچف و با ترکیب پست‌مدرنیسم و هنرهای و صنایع بومی ترکمن، مسیر جدیدی برای حرکت هنرهای تجسمی در ترکمنستان ترسیم کردند.

برای بسیاری از هنرمندان این گروه، پیوند زدن ریشه‌های خلاقیت خود با سادگی و بی‌پیرایگی هنر بیاشیم نورالی[53] (1965 - 1900) که در اوشیف[54] و سپس وخوتماس[55] تعلیم دیده بود اهمیت اساسی داشت. همچنین بخش قابل‌توجهی از مسیر هنری آنان بر مطالعه و بازگشت به هنر آوانگارد و آثار روبن (ایلیا) مازل[56] (1967 - 1890) استوار بود؛ هنرمندی که مدتی هم‌درس مارک شاگال[57] (1985 - 1887)، ال لیسیتزکی[58] (1941 - 1890) و اوسیپ زادکین[59] (1967 - 1888) در مدرسه یودل پن[60] در ویتبسک[61] و فارغ‌التحصیل آکادمی هنر مونیخ[62] بود و بعدها اولگا میزگیروا[63] در اوشیف شاگرد او شد.

عملکرد و میراث

در افتتاحیه نمایشگاه 1971 بود که گروه با نام 7 شناخته شد و بعدها وارد تاریخ هنر جهان شد. در 1986، آخرین نمایشگاه گروه با همان عنوان نخستین نمایشگاه، یعنی «بر سرزمین ترکمنستان»، در خانه مرکزی هنرمندان مسکو برگزار شد. در 2009، نمایشگاه مرور آثار گروه در موزه دولتی هنرهای زیبای ترکمنستان برپا گردید. در 2014، موزه دولتی هنر شرق، نخستین نمایشگاه مرور هنر تجسمی ترکمنستان را پس از بیش از 40 سال با عنوان «نغمه‌های جان ترکمن» برگزار کرد که شامل آثار عزت کلیچف و اعضای گروه 7 بود.

گروه 7 را می‌توان نخستین و شاید یگانه گروه هنری آسیای مرکزی در دهه 1970 در شوروی دانست؛ گروهی که در آن دوران از معدود محافل هنری مستقل و غیررسمی اتحاد جماهیر شوروی به شمار می‌رفت. این مجموعه نقش مهمی در ارتقای جایگاه هنرهای تجسمی ترکمن در سطح شوروی و خارج از آن داشت. هنر این گروه از چنان جذابیت، قدرت بصری و تازگی برخوردار بود که نه فقط مخاطبان، بلکه هم‌صنفان و هنرمندان دیگر را نیز تحت تأثیر قرار می‌داد. منتقدان هنر شوروی از همان زمان مکتب نقاشی ترکمن را هم‌سنگ مکتب گرجستان و آثار شاخص لادو گودیاشویلی[64] (1980 - 1896) می‌دانستند.

نمایشگاه‌های مرور آثار گروه 7 در ترکمنستان و روسیه ارزش هنری و فرهنگی این گروه غیررسمی را به‌روشنی نشان داد. اگر مقایسه‌ای میان فرهنگ روس و ترکمن انجام شود، می‌توان گروه 7 را با پنج آهنگساز بزرگ[65] روسیه – گروهی از آهنگسازان برجسته سن‌پترزبورگ در دهه‌های 1850 و 1860 که سبک ملی موسیقی کلاسیک روس را بنیان نهادند – یا با گروه پردوژنیکی[66] یا دوره‌گردها – شماری از نقاشان روسی در اواخر قرن 19 – مقایسه کرد. همان‌گونه که نام اعضای این گروه‌های خلاق با عظمت هنر روس گره خورده است، نام هنرمندان گروه 7 نیز با دوران درخشان و بی‌نظیری از تاریخ هنر ملی ترکمن در ارتباط است.